„Dziecko krzywdzone. Teoria, badania, praktyka"
Nr 4(21) 2007 Opiniowanie sądowo-psychologiczne w sprawach z udziałem dzieci
Psycholog w roli biegłego sądowego
Alicja Budzyńska
Psychologia sądowa to subdyscyplina psychologii stosowanej, zajmująca się zbieraniem, badaniem i przedstawianiem dowodów dla celów sądowych. Przedmiotem zainteresowania psychologa sądowego, określanego biegłym sądowym z zakresu psychologii, jest człowiek uczestniczący w procedurach prawnych w fazie postępowania przygotowawczego lub sądowego – jako podejrzany lub oskarżony o czyn karalny, ofiara przestępstwa lub świadek zdarzeń stanowiących przedmiot sprawy.
Wiarygodność dziecka – ofiary wykorzystywania seksualnego jako świadka
Kevin D. Browne
Autor artykułu analizuje indywidualne czynniki psychologiczne, które wpływają na wiarygodność dzieci – ofiar wykorzystywania seksualnego jako świadków. Autor prezentuje ustalenia badawcze dotyczące wpływu na tę wiarygodność relacji dziecka ze znaczącym dorosłym, cech aktu wykorzystywania seksualnego, powtórnej traumatyzacji. Ustalenia badaczy i praktyków opisywane w artykule dowodzą, że dzieci stosunkowo często fałszywie zaprzeczają, iż były wykorzystywane, natomiast bardzo rzadko fałszywie twierdzą, iż były wykorzystywane.
Ocena wykorzystywania seksualnego małych dzieci w rodzinie
Teresa Jaśkiewicz-Obydzińska, Ewa Wach
Jak wskazuje praktyka opiniodawcza, w ostatnich latach coraz częściej organy procesowe zasięgają opinii biegłych psychologów w sprawach o wykorzystywanie seksualne małych dzieci. Szczególny problem stanowią przypadki, w których ze względu na nasilony konflikt rodzinny wątpliwości budzą motywy zgłoszenia sprawy przez matkę. Dążąc do weryfikacji podstaw zgłoszenia, organy procesowe często zlecają badania dzieci przez kolejnych specjalistów, co wpływa na przedłużanie postępowania. Co ważniejsze, ze względu na specyfikę okresu rozwojowego, w jakim znajdują się dzieci, wielokrotne badania mogą powodować niekorzystne skutki dla małoletnich ofiar. Szczególnego znaczenia nabiera właściwe opracowanie pierwszej diagnozy, które najczęściej stanowi podstawę zgłoszenia sprawy organom ścigania.
Celem artykułu jest omówienie podstawowych problemów związanych z prawidłowym opracowaniem diagnozy. Autorki przedstawiają własne sugestie dotyczące zakresu diagnozy i źródeł zbierania informacji.
Rola biegłego psychologa w przeciwdziałaniu przemocy emocjonalnej wobec dzieci w rodzinach rozbitych
Małgorzata Kowanetz, Agnieszka Haś
W artykule omówiono różne aspekty przemocy emocjonalnej, doświadczanej przez dzieci uwikłane w konflikt między rodzicami, na skutek nieumiejętności porozumienia się w kwestii uregulowania opieki i sposobu kontaktów z drugoplanowym opiekunem. W tego typu sprawach, przed wydaniem postanowienia, sędziowie korzystają często z wiedzy specjalnej psychologów, którzy w wydanej na podstawie dostępnego materiału i badań psychologicznych rodziny opinii, mają wskazać najkorzystniejsze z punktu widzenia dobra dziecka rozwiązania. Autorki dzielą się swymi doświadczeniami na temat możliwości i zakresu współpracy między biegłymi a przedstawicielami wymiaru sprawiedliwości, zlecającymi wykonanie ekspertyz w sprawach rodzinnych, gdzie mamy do czynienia z różnymi formami przemocy emocjonalnej wobec dziecka.
Istotnym przedmiotem rozważań jest też oczekiwanie od biegłych kategorycznej odpowiedzi na pytanie, czy przemoc wobec dziecka istotnie miała miejsce, gdyż od tego zależy decyzja o jego dalszych kontaktach z drugoplanowym opiekunem. Jednocześnie wskazane zostały możliwości i zakres współpracy biegłych wydających opinię z innymi instytucjami świadczącymi pomoc rodzinie (ośrodkami pomocy społecznej i interwencji kryzysowej, terapeutami), w celu przeciwdziałania dalszej przemocy wobec dzieci ze strony rodziców.
Czynniki modyfikujące ujawnienie przez dziecko doświadczeń wykorzystania seksualnego
Magdalena Uławska
Autorka artykułu poszukuje odpowiedzi na pytanie, jakie czynniki wpływają na ujawnienie wykorzystania seksualnego przez dzieci oraz na jego przebieg. Jak organizować przestrzeń przyjazną dla tego typu wyznań, na co zwracać szczególną uwagę i jak reagować, żeby nie zatrzymać rozpoczynającego się procesu – to kwestie, które można rozstrzygać, odwołując się do ustaleń prezentowanych w artykule. Autorka nie podejmuje problematyki przesłuchania dziecka, skupiając się na ujawnieniu rozumianym jako proces rozpoczynający się od prób przekazania informacji o zdarzeniu drugiej osobie przez ofiarę wykorzystania.
Prawa dziecka w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka na tle polskiego prawa karnego
Olga Sitarz
W artykule omówione zostały międzynarodowe regulacje dotyczące prawnej ochrony dziecka przed przemocą i innymi naruszeniami jego praw. Autorka artykułu prezentuje prawa dziecka w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka na tle polskiego prawa karnego.
Przesłuchiwanie dzieci w centrach pomocy dzieciom krzywdzonym: wyniki badań dotyczących praktyki przesłuchiwania
Theodore P. Cross, Lisa M. Jones, Wendy A. Walsh, Monique Simone, David Kolko
Centra pomocy dzieciom krzywdzonym (Children’s Advocacy Centers – CAC) mają na celu poprawę jakości przesłuchań dochodzeniowych dzieci w sprawach dotyczących krzywdzenia dzieci poprzez koordynację działań dochodzeniowych, zapewnienie dzieciom przyjaznego otoczenia oraz ograniczenie liczby przesłuchań. W niniejszym artykule przedstawiono wyniki pierwszych systematycznych badań empirycznych służących ocenie realizacji tych metod w CAC.
Niniejsza analiza jest częścią quasi-eksperymentalnego programu badawczego – „Wieloośrodkowa ocena centrów pomocy dzieciom krzywdzonym” – w którym porównano cztery CAC ze społecznościami niemającymi takich placówek. Badacze przeanalizowali akta spraw pochodzące z kilku instytucji – w ten sposób zgromadzili dane dotyczące metod dochodzeniowych zastosowanych w 1069 sprawach dotyczących wykorzystywania seksualnego dzieci, w których przeprowadzono przesłuchania dochodzeniowe dzieci.
W próbie złożonej ze spraw prowadzonych przez centra pomocy dzieciom częściej niż w próbie porównawczej stwierdzono następujące elementy: zaangażowanie policji w procesy dochodzeniowe zainicjowane przez służby ochrony dzieci – CPS (odpowiednio 42% i 15%), przesłuchania zespołowe (28% i 6%), interdyscyplinarne analizy przypadków (56% i 7%), postępowanie dochodzeniowe prowadzone wspólnie przez policję i służby ochrony dzieci (81% i 52%) oraz rejestrowanie przesłuchań przy użyciu urządzeń audio/video (52% i 17%; dla wszystkich tych porównań p < 0,001). Centra pomocy dzieciom krzywdzonym różniły się pod względem doboru metod koordynowania działań, a w części społeczności porównawczych niektóre metody koordynacji stosowano częściej niż w zestawionych z nimi CAC. 85% przesłuchań przeprowadzonych przez specjalistów z centrów pomocy dzieciom odbyło się w przyjaznych pokojach przesłuchań (na terenie CAC), podczas gdy znaczna część przesłuchań przeprowadzonych w społecznościach porównawczych odbyła się w pomieszczeniach CPS (22%) i policji (18%), w domach przesłuchiwanych dzieci (16%) lub w szkole (19%). 95% dzieci przesłuchano nie więcej niż dwukrotnie, przy czym w większości wypadków między CAC a ich społecznościami porównawczymi nie stwierdzono istotnych statystycznie różnic pod względem średniej liczby przesłuchań.
W stosunku do społeczności porównawczych centra pomocy dzieciom krzywdzonym wydają się w większym stopniu koordynować czynności dochodzeniowe i przesłuchania dzieci. W wypadku spraw prowadzonych przez CAC ogromną większość przesłuchań dzieci przeprowadzono w przyjaznych pokojach przesłuchań na terenie CAC, podczas gdy w społecznościach porównawczych przesłuchania często prowadzone były w miejscach i pomieszczeniach uznawanych za nieodpowiednie. Nie stwierdzono istotnych różnic pod względem liczby przesłuchań, która okazała się niewielka w całej badanej próbie.
Problemy etyczne w psychologii sądowej – panel dyskusyjny
Niniejszy artykuł jest zapisem panelu dyskusyjnego na temat problemów etycznych w psychologii sądowej. Panel zorganizował Instytut Psychologii Stosowanej Uniwersytetu Jagiellońskiego w czasie konferencji pt. „Dzieci i młodzież – sprawcy czy ofiary przemocy”, która odbyła się 29–30 września 2007 r. w Krakowie.
Oczekiwania organu procesowego wobec biegłego psychologa w sprawach karnych dotyczących seksualnego wykorzystania dzieci
Jerzy Biederman
W celu ustalenia, czy dziecko było ofiarą wykorzystania seksualnego organy procesowe korzystają najczęściej z opinii biegłych psychologów. Artykuł omawia podstawowe problemy decydujące o przydatności opinii dla potrzeb procesowych, zawiera również sugestie co do form współpracy z biegłym oraz przedmiotu i zakresu ekspertyzy.
